تجزیه و تحلیل عمودی صورت های مالی: راهنمای کامل با مثال

چرا اعداد خام در صورت‌های مالی کافی نیستند؟

تجزیه و تحلیل عمودی صورت‌های مالی ابزاری قدرتمند است که به ما نشان می‌دهد چرا اعداد خام و مطلق به تنهایی کافی نیستند. صورت‌های مالی مملو از اعداد بزرگ و ارقام مطلق هستند. اما آیا دانستن اینکه یک شرکت ۱۰ میلیارد تومان دارایی دارد به تنهایی کافی است؟ اگر رقیب آن ۱۰۰ میلیارد تومان دارایی داشته باشد چطور؟ تحلیل عمودی (Vertical Analysis) ابزاری است که این اعداد خام را به اطلاعاتی معنادار و قابل مقایسه تبدیل می‌کند. در این راهنمای جامع، از تعریف پایه تا مثال‌های عملی، هر آنچه برای تسلط بر این تکنیک قدرتمند نیاز دارید را به شما آموزش خواهیم داد.

تجزیه و تحلیل عمودی چیست؟ (تحلیل هم‌اندازه)

تجزیه و تحلیل عمودی، که به آن “تحلیل هم‌اندازه” یا “تحلیل با مقیاس مشترک” (Common-Size Analysis)  نیز گفته می‌شود، روشی برای تحلیل صورت‌های مالی است که در آن هر یک از اقلام یک صورت مالی به عنوان درصدی از یک قلم پایه در همان صورت مالی بیان می‌شود.

به زبان ساده‌تر، ما یک آیتم کلیدی را به عنوان ۱۰۰٪ در نظر می‌گیریم و سپس سایر آیتم‌ها را به عنوان بخشی از آن ۱۰۰٪ محاسبه می‌کنیم. این کار به ما اجازه می‌دهد تا به جای تمرکز بر مقادیر مطلق، بر روی ساختار و نسبت‌های داخلی شرکت تمرکز کنیم و به درک عمیق‌تری از وضعیت مالی آن برسیم.

 

چرا تحلیل عمودی تا این حد مهم و کاربردی است؟

اهمیت این تحلیل در مزایای کلیدی آن نهفته است که درک پیچیدگی‌های مالی را برای همه، از دانشجو تا سرمایه‌گذار، آسان می‌کند. مهم‌ترین کاربردهای تحلیل عمودی عبارتند از:

• ساده‌سازی داده‌ها: این روش اعداد بزرگ و پیچیده صورت‌های مالی را به درصدهای ساده و قابل فهم تبدیل می‌کند.
• شناسایی ساختار مالی: به وضوح نشان می‌دهد که چه درصدی از دارایی‌ها جاری هستند، چه سهمی از منابع مالی از طریق بدهی تامین شده یا چه بخشی از فروش به سود خالص تبدیل می‌شود.
• قابلیت مقایسه: امکان مقایسه شرکت‌هایی با اندازه‌های مختلف را فراهم می‌کند. با استفاده از این روش، یک شرکت کوچک با فروش ۱ میلیاردی را می‌توان به راحتی با یک غول صنعتی با فروش ۱۰۰۰ میلیاردی مقایسه کرد، زیرا هر دو بر اساس درصدها و نسبت‌های داخلی‌شان سنجیده می‌شوند.
• مقایسه با صنعت: می‌توان ساختار مالی شرکت را با میانگین صنعت مقایسه کرد و نقاط قوت و ضعف استراتژیک آن را شناسایی نمود.
• شناسایی روندهای داخلی: اگرچه تحلیل عمودی یک عکس فوری از یک دوره است، اما با انجام آن برای چندین دوره متوالی، می‌توان تغییرات ساختاری مهم در شرکت را رصد کرد.

 

تسلط بر تحلیل صورت‌های مالی، تنها یک بخش از مهارت‌های حسابداری حرفه‌ای است. اگر می‌خواهید درک عمیق‌تری از مفاهیم پایه‌ای مانند ترازنامه، صورت سود و زیان و اصول حسابداری داشته باشید، پیشنهاد می‌کنیم در دوره آموزش آنلاین حسابداری شرکت کنید. این دوره به شما کمک می‌کند تا از مبانی اولیه شروع کرده و گام‌به‌گام به سطحی برسید که بتوانید صورت‌های مالی را نه‌تنها بخوانید، بلکه تحلیل و تفسیر کنید.

 

فرمول و نحوه محاسبه تحلیل عمودی

فرمول اصلی این تحلیل بسیار ساده و قابل اجرا است. برای محاسبه درصد هر قلم، از فرمول زیر استفاده می‌کنیم:

درصد هر قلم = (مبلغ هر قلم ÷ مبلغ قلم پایه) × 100

انتخاب “قلم پایه” (Base Item) مهم‌ترین بخش این فرآیند است و برای هر صورت مالی متفاوت خواهد بود که در ادامه به تفصیل به آن می‌پردازیم.

 

کاربرد عملی: تحلیل عمودی ترازنامه (صورت وضعیت مالی)

در ترازنامه، هدف اصلی از روش تجزیه و تحلیل عمودی، درک ساختار دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام است. این تحلیل به ما می‌گوید که شرکت چگونه دارایی‌های خود را تخصیص داده و منابع مالی خود را از چه طریقی تامین کرده است.

 

قلم پایه در تحلیل عمودی ترازنامه

• برای بخش دارایی‌ها: قلم پایه “جمع کل دارایی‌ها” است. هر دارایی (مانند وجه نقد، موجودی کالا، دارایی ثابت) به عنوان درصدی از کل دارایی‌ها محاسبه می‌شود.
• برای بخش بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام: قلم پایه “جمع کل بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام” است (که طبق معادله اساسی حسابداری، با جمع کل دارایی‌ها برابر است).

 

مثال گام‌به‌گام تحلیل عمودی ترازنامه

فرض کنید ترازنامه “شرکت تولیدی آلفا” در پایان سال 1402 به شکل زیر است:

 

جدول ۱: ترازنامه شرکت آلفا با اعداد خام

دارایی‌ها	مبلغ (میلیون ریال)	بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام	مبلغ (میلیون ریال)
وجه نقد	500	حساب‌های پرداختنی	1,000
موجودی کالا	1,500	بدهی بلندمدت	2,000
دارایی ثابت	3,000	جمع بدهی‌ها	3,000
جمع دارایی‌ها	5,000	سرمایه	2,000
		جمع حقوق صاحبان سهام	2,000
		جمع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام	5,000

 

حالا تحلیل عمودی را با قلم پایه ۵,۰۰۰ میلیون ریال انجام می‌دهیم:

 

جدول ۲: ترازنامه شرکت آلفا با تحلیل عمودی (درصد)

دارایی‌ها	درصد از کل دارایی‌ها	بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام	درصد از کل
وجه نقد	10% (500/5000)	حساب‌های پرداختنی	20% (1000/5000)
موجودی کالا	30% (1500/5000)	بدهی بلندمدت	40% (2000/5000)
دارایی ثابت	60% (3000/5000)	جمع بدهی‌ها	60%
جمع دارایی‌ها	100%	سرمایه	40% (2000/5000)
		جمع حقوق صاحبان سهام	40%
		جمع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام	100%

تفسیر تحلیل عمودی ترازنامه: از این تحلیل می‌فهمیم که ۶۰٪ دارایی‌های شرکت آلفا، ثابت و غیرنقدشونده است که نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌هاست. همچنین، ۶۰٪ منابع مالی شرکت از طریق بدهی (اهرم مالی) تامین شده و تنها ۴۰٪ آن متعلق به صاحبان سهام است.

 

کاربرد عملی: تحلیل عمودی صورت سود و زیان

در صورت سود و زیان، هدف اصلی ارزیابی سودآوری و مدیریت هزینه‌هاست. این تحلیل به ما می‌گوید که به ازای هر واحد فروش، چه مقدار هزینه شده و چه مقدار سود باقی مانده است.

 

قلم پایه در تحلیل عمودی صورت سود و زیان

قلم پایه همیشه “فروش خالص” (Net Sales) یا “درآمد” است. تمام اقلام دیگر، از بهای تمام شده کالا تا مالیات و سود خالص، به عنوان درصدی از فروش خالص محاسبه می‌شوند. این کار نسبت‌های کلیدی مانند حاشیه سود ناخالص، حاشیه سود عملیاتی و حاشیه سود خالص را به ما می‌دهد.

 

مثال گام‌به‌گام تحلیل عمودی صورت سود و زیان

صورت سود و زیان “شرکت تولیدی آلفا” برای سال 1402 به شرح زیر است:

 

جدول ۳: صورت سود و زیان شرکت آلفا با اعداد خام

شرح	مبلغ (میلیون ریال)
فروش خالص	10,000
بهای تمام شده کالای فروش رفته	(6,000)
سود ناخالص	4,000
هزینه‌های عملیاتی	(1,500)
سود عملیاتی	2,500
هزینه مالیات	(500)
سود خالص	2,000

اکنون تحلیل عمودی را با قلم پایه فروش خالص (۱۰,۰۰۰ میلیون ریال) انجام می‌دهیم:

 

جدول ۴: صورت سود و زیان شرکت آلفا با تحلیل عمودی (درصد)

شرح	درصد از فروش خالص
فروش خالص	100%
بهای تمام شده کالای فروش رفته	60% (6000/10000)
حاشیه سود ناخالص	40%
هزینه‌های عملیاتی	15% (1500/10000)
حاشیه سود عملیاتی	25%
هزینه مالیات	5% (500/10000)
حاشیه سود خالص	20%

تفسیر تحلیل عمودی صورت سود و زیان: این تحلیل نشان می‌دهد که شرکت آلفا به ازای هر ۱۰۰ ریال فروش، ۶۰ ریال صرف بهای تمام شده کالا می‌کند و ۴۰ ریال سود ناخالص کسب می‌کند. پس از کسر سایر هزینه‌ها، در نهایت ۲۰ ریال (یا ۲۰٪) سود خالص برای شرکت باقی می‌ماند. این درصدها را می‌توان به راحتی با رقبای شرکت یا میانگین صنعت مقایسه کرد تا عملکرد آن را سنجید.

 

 

تفاوت کلیدی: تحلیل عمودی در مقابل تحلیل افقی

بسیاری از افراد این دو تحلیل را با هم اشتباه می‌گیرند. در حالی که تحلیل عمودی یک شرکت را در یک نقطه زمانی بررسی می‌کند (مانند یک عکس فوری)، تحلیل افقی (Horizontal Analysis) عملکرد یک شرکت را در طول چند دوره زمانی مقایسه می‌کند (مانند یک فیلم کوتاه).

 

ویژگی	تحلیل عمودی (Vertical)	تحلیل افقی (Horizontal)
هدف اصلی	بررسی ساختار داخلی صورت مالی	بررسی روند و تغییرات در طول زمان
بازه زمانی	یک دوره مالی (مثلاً یک سال)	حداقل دو دوره مالی (مثلاً دو سال)
نحوه محاسبه	هر قلم به عنوان درصدی از یک قلم پایه	درصد تغییرات یک قلم نسبت به دوره پایه
سوال کلیدی	چه سهمی از کل را تشکیل می‌دهد؟	چقدر نسبت به سال گذشته رشد کرده است؟

 

محدودیت‌ها و معایب تحلیل عمودی

با وجود تمام مزایا، این تحلیل محدودیت‌هایی نیز دارد که باید از آن‌ها آگاه بود:

1. عدم نمایش مقادیر مطلق: ممکن است حاشیه سود یک شرکت ۲۰٪ باشد اما به دلیل فروش پایین، سود مطلق ناچیزی داشته باشد. تحلیل عمودی این مقادیر را نشان نمی‌دهد.
2. تفاوت در روش‌های حسابداری: شرکت‌های مختلف ممکن است از روش‌های متفاوتی برای استهلاک یا ارزیابی موجودی کالا استفاده کنند که مقایسه بین آن‌ها را دشوار می‌کند.
3. وابستگی به قلم پایه: یک تغییر بزرگ و غیرعادی در قلم پایه (مثلاً افزایش ناگهانی فروش به دلیل یک قرارداد خاص) می‌تواند تمام نسبت‌های دیگر را مخدوش کرده و تفسیر را گمراه‌کننده سازد.
4. یک عکس فوری: این تحلیل تنها یک لحظه از وضعیت شرکت را نشان می‌دهد و تصویر کاملی از پویایی و نوسانات عملکرد آن در طول زمان ارائه نمی‌دهد.

 

چگونه از تحلیل عمودی بهترین استفاده را ببریم؟

تجزیه و تحلیل عمودی صورت های مالی یک ابزار تحلیلی بنیادی و ضروری در جعبه ابزار هر تحلیلگر مالی، سرمایه‌گذار و مدیر کسب‌وکار است. این روش با تبدیل داده‌های خام به درصدهای قابل فهم، به سرعت ساختار مالی و وضعیت سودآوری یک شرکت را آشکار می‌کند و امکان مقایسه با رقبا و صنعت را فراهم می‌سازد. برای دستیابی به بهترین نتیجه، هرگز به این تحلیل به تنهایی اکتفا نکنید. آن را در کنار تحلیل افقی (برای درک روندها) و تحلیل نسبت‌های مالی (برای ارزیابی دقیق‌تر) به کار بگیرید تا به یک دید جامع و ۳۶۰ درجه از سلامت مالی شرکت دست یابید.

 

سوالات متداول

 

تجزیه و تحلیل عمودی صورت های مالی به چه معناست؟

به معنای بیان کردن هر یک از اقلام صورت مالی (مانند موجودی کالا یا هزینه تبلیغات) به عنوان درصدی از یک قلم پایه (مانند کل دارایی‌ها یا کل فروش) در همان دوره مالی است. این کار به درک ساختار داخلی صورت مالی کمک می‌کند.

 

قلم پایه در تحلیل عمودی ترازنامه و صورت سود و زیان چیست؟

در تحلیل عمودی ترازنامه، قلم پایه “جمع کل دارایی‌ها” (برای هر دو بخش دارایی‌ها و بدهی‌ها) است. در تحلیل عمودی صورت سود و زیان، قلم پایه “فروش خالص” است.

 

آیا می‌توان از تحلیل عمودی برای مقایسه دو شرکت با اندازه‌های مختلف استفاده کرد؟

بله، این یکی از اصلی‌ترین مزایای تحلیل عمودی است. از آنجایی که تمام ارقام به درصد تبدیل می‌شوند، اندازه شرکت دیگر یک عامل محدودکننده در مقایسه نیست و می‌توان یک کسب‌وکار کوچک را با یک شرکت بزرگ صنعتی مقایسه کرد.

 

تفاوت اصلی تحلیل عمودی و افقی چیست؟

تحلیل عمودی ساختار داخلی شرکت را در یک دوره مالی نشان می‌دهد (مانند یک عکس). در مقابل، تحلیل افقی تغییرات و روند عملکرد یک قلم را در چند دوره متوالی بررسی می‌کند (مانند یک فیلم).