بدهی جاری و غیرجاری در حسابداری چیست؟

بدهی در حسابداری چیست؟

بدهی در حسابداری یعنی یک تعهد اقتصادی که شرکت باید در آینده به آن عمل کند. ساده‌ترین مثال؟ وقتی جنسی را نسیه می‌خرید، به فروشنده بدهکارید. این بدهی که در اصطلاح «حساب پرداختنی» می‌گوییم در ترازنامه ثبت می‌شود.

بدهی‌ها در طرف راست (بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام) ترازنامه قرار می‌گیرند.
اما مهم‌ترین سوال اینجاست: این بدهی را کِی باید پرداخت کنیم؟
همین سوال است که بدهی را به دو دسته جاری و غیرجاری تقسیم می‌کند.

استاندارد حسابداری ایران (بر اساس استانداردهای بین‌المللی IFRS و استانداردهای ملی حسابداری ایران) معیار اصلی را «سررسید» تعریف می‌کند، یعنی زمانی که بدهی باید تسویه شود.

بدهی جاری چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

بدهی جاری (Current Liability) به تعهداتی گفته می‌شود که شرکت موظف است ظرف یک سال مالی (یا یک چرخه عملیاتی، هر کدام بلندتر باشد) آن‌ها را تسویه کند.
به این بدهی‌ها «کوتاه‌مدت» هم می‌گویند.

برای شناسایی یک بدهی جاری، باید حداقل یکی از شرایط زیر برقرار باشد:

• انتظار می‌رود ظرف چرخه عملیاتی عادی واحد تجاری تسویه شود.
• عمدتاً برای اهداف معاملاتی نگه داشته می‌شود.
• باید ظرف دوازده ماه بعد از دوره گزارش‌گری تسویه شود.
• واحد تجاری حق انتقال تسویه آن به بیش از دوازده ماه را ندارد.

یک نکته عملی که خیلی جاها نمی‌گویند: چرخه عملیاتی بعضی صنایع بیش از یک سال است. مثلاً در یک پروژه ساختمانی که دو سال طول می‌کشد، بدهی‌های مربوط به آن پروژه ممکن است همچنان «جاری» محسوب شوند حتی اگر بیش از یک سال سررسید داشته باشند. این تفاوت ظریف، در تحلیل شرکت‌های پیمانکاری و سازنده مهم است.

انواع بدهی‌های جاری در حسابداری

بدهی‌های جاری گروه متنوعی از تعهدات کوتاه‌مدت را شامل می‌شوند.
در ادامه رایج‌ترین انواع آن را بررسی می‌کنیم:

حساب‌های پرداختنی تجاری

وقتی شرکت کالا یا خدمتی را نسیه می‌خرد، یک «حساب پرداختنی» ایجاد می‌شود.
این رایج‌ترین نوع بدهی جاری است.
مثال: شرکت از تأمین‌کننده مواد اولیه به مبلغ ۵۰ میلیون تومان خرید می‌کند و یک ماه فرصت پرداخت دارد.

اسناد پرداختنی تجاری

این بدهی‌ها با یک سند رسمی (مثل چک یا سفته) تضمین می‌شوند.
تفاوتش با حساب‌های پرداختنی در همین است وجود یک سند رسمی.
بانک‌ها معمولاً برای اعطای وام، اسناد پرداختنی با سررسید کمتر از یک سال دریافت می‌کنند.

مالیات پرداختنی

مالیات‌هایی که شرکت محاسبه کرده اما هنوز پرداخت نکرده
مثل مالیات بر ارزش افزوده جمع‌آوری‌شده از مشتریان که باید به سازمان مالیاتی واریز شود.

پیش‌دریافت درآمد

وقتی مشتری پول می‌دهد ولی شرکت هنوز خدمت یا کالا را تحویل نداده،
این مبلغ یک بدهی است نه درآمد.
مثال: شرکت نرم‌افزاری که اشتراک سالانه دریافت می‌کند،
ابتدا باید آن را به عنوان «پیش‌دریافت» ثبت کند و با ارائه خدمت، به تدریج شناسایی درآمد کند.

حصه جاری بدهی‌های بلندمدت

این یکی از نکاتی است که خیلی از مبتدیان فراموش می‌کنند.
وقتی یک وام بلندمدت دارید، بخشی از آن که باید ظرف سال آینده پرداخت شود،
باید از بدهی‌های غیرجاری جدا شده و در بدهی‌های جاری گزارش شود.
این «حصه جاری» نام دارد.

هزینه‌های پرداختنی (Accrued Liabilities)

هزینه‌هایی که ایجاد شده‌اند ولی هنوز پرداخت نشده‌اند
مثل حقوق و دستمزد ماه آخر که در ابتدای ماه بعد پرداخت می‌شود،
یا اجاره معوق.

بدهی غیرجاری چیست؟

بدهی غیرجاری (Non-Current Liability) تعهداتی هستند که سررسید آن‌ها بیش از یک سال (یا یک چرخه عملیاتی) است.
به این بدهی‌ها «بلندمدت» هم می‌گویند.

بدهی‌های غیرجاری معمولاً برای تأمین مالی دارایی‌های بلندمدت استفاده می‌شوند خرید ماشین‌آلات، ساختمان، یا توسعه خطوط تولید.
منطق پشت این موضوع ساده است: دارایی که چند سال درآمد ایجاد می‌کند، با بدهی که چند سال برای پرداختش وقت دارید، تأمین مالی می‌شود.

از منظر تحلیل مالی، بدهی‌های غیرجاری سیگنال‌های مهمی درباره استراتژی رشد و ساختار سرمایه شرکت می‌دهند.
شرکتی با بدهی غیرجاری بالا ممکن است در حال توسعه جدی باشد یا زیر بار بدهی خم شده باشد. این تفاوت را فقط با تحلیل دقیق می‌توان فهمید.

انواع بدهی‌های غیرجاری

وام‌ها و تسهیلات بانکی بلندمدت

رایج‌ترین نوع بدهی غیرجاری.
وام‌های بانکی با سررسید بیش از یک سال مثل وام ۵ساله برای خرید تجهیزات در این دسته قرار می‌گیرند.
فقط به یاد داشته باشید: قسط سال اول این وام باید به بدهی جاری منتقل شود.

اجاره‌های مالی بلندمدت (لیزینگ)

وقتی شرکتی تجهیزات یا وسایل نقلیه را از طریق لیزینگ تهیه می‌کند،
تعهدات پرداخت آینده به عنوان بدهی غیرجاری ثبت می‌شود.
استاندارد IFRS 16 تغییرات مهمی در نحوه شناسایی این بدهی‌ها ایجاد کرده حالا حتی اجاره‌های عملیاتی بلندمدت هم باید در ترازنامه نشان داده شوند.

اوراق قرضه پرداختنی

شرکت‌های بزرگ برای تأمین مالی گسترده، اوراق قرضه منتشر می‌کنند.
این اوراق معمولاً سررسید ۵ تا ۳۰ ساله دارند و در بازار سرمایه معامله می‌شوند.
در بازار ایران، اوراق مشارکت و صکوک معادل این ابزار هستند.

مزایای پایان خدمت کارکنان

شرکت‌ها ملزم هستند ذخیره‌ای برای پرداخت حق سنوات و مزایای بازنشستگی کارکنان نگه دارند.
این تعهد بلندمدت که گاهی به آن «ذخیره مزایای پایان خدمت» می‌گویند در بدهی‌های غیرجاری گزارش می‌شود.

سایر تعهدات بلندمدت

این دسته شامل تعهدات محیط‌زیستی، ضمانت‌نامه‌های بلندمدت، و سایر تعهداتی می‌شود که انتظار می‌رود بعد از یک سال تسویه شوند.

مقایسه جدولی تفاوت بدهی جاری و غیرجاری

برای درک بهتر تفاوت این دو دسته، جدول زیر مقایسه دقیقی ارائه می‌دهد:

یک نکته مهم که در هیچ‌کدام از منابع فارسی صریح گفته نمی‌شود:
طبقه‌بندی بدهی‌ها ثابت نیست. یک بدهی غیرجاری، با نزدیک‌شدن سررسیدش به کمتر از یک سال، باید به بدهی‌های جاری منتقل شود.
این تبدیل باید در هر دوره گزارش‌گری بررسی و انجام شود.

جایگاه بدهی‌های جاری و غیرجاری در ترازنامه

ترازنامه (Balance Sheet) دارایی‌ها را در سمت چپ و بدهی‌ها به همراه حقوق صاحبان سهام را در سمت راست نشان می‌دهد.
در بخش بدهی‌ها، ترتیب استاندارد این است:

1. بدهی‌های جاری (از نقدشونده‌ترین به کم‌نقدشونده‌ترین)
2. بدهی‌های غیرجاری
3. حقوق صاحبان سهام

در داخل بدهی‌های جاری، معمولاً این ترتیب رعایت می‌شود:
حساب‌های پرداختنی تجاری ← اسناد پرداختنی ← هزینه‌های پرداختنی ← مالیات پرداختنی ← حصه جاری بدهی‌های بلندمدت ← پیش‌دریافت‌ها.

این ساختار به تحلیل‌گران مالی امکان می‌دهد با یک نگاه، هم وضعیت نقدینگی کوتاه‌مدت و هم ساختار سرمایه‌گذاری بلندمدت شرکت را ارزیابی کنند.

برای کسانی که می‌خواهند این مهارت را عملی یاد بگیرند، دوره‌های آموزش حسابداری در تبریز با تمرین‌های عملی روی ترازنامه‌های واقعی، این موضوع را قدم به قدم آموزش می‌دهند.

بدهی جاری و غیرجاری در نسبت‌های مالی

اینجاست که تفکیک درست بدهی‌ها اهمیت واقعی پیدا می‌کند.
اشتباه در دسته‌بندی، نسبت‌های مالی را کاملاً تحریف می‌کند.

نسبت جاری (Current Ratio)

فرمول: دارایی‌های جاری ÷ بدهی‌های جاری

این نسبت توانایی شرکت در پرداخت بدهی‌های کوتاه‌مدت را نشان می‌دهد. عدد بالای ۱ معمولاً مثبت تلقی می‌شود یعنی شرکت دارایی جاری کافی برای پوشش بدهی‌های جاری دارد.
اما عدد بسیار بالا (مثلاً بالای ۳) ممکن است نشان‌دهنده استفاده ناکارآمد از منابع باشد.

نسبت سریع (Quick Ratio)

فرمول: (دارایی‌های جاری – موجودی کالا) ÷ بدهی‌های جاری

این نسبت محافظه‌کارانه‌تر است و موجودی کالا که نقدشوندگی کمتری دارد را حذف می‌کند.
در صنایعی که موجودی کالا سهم بزرگی از دارایی‌های جاری دارد، این نسبت بسیار مهم‌تر از نسبت جاری است.

نسبت بدهی (Debt Ratio)

فرمول: کل بدهی‌ها ÷ کل دارایی‌ها

این نسبت ساختار کلی تأمین مالی را نشان می‌دهد. بدهی‌های غیرجاری سهم بزرگی از این نسبت دارند.
شرکت‌های بورسی ایران موظفند این نسبت‌ها را در گزارش‌های دوره‌ای افشا کنند.

نسبت گردش بدهی‌های جاری

فرمول: بهای تمام‌شده کالای فروش‌رفته ÷ میانگین بدهی‌های جاری

این نسبت نشان می‌دهد شرکت چند بار در سال بدهی‌های جاری خود را می‌گرداند.
عدد بالاتر معمولاً نشانه مدیریت بهتر نقدینگی است.

بدهی جاری و غیرجاری بانکی چیست؟

این موضوع برای کسانی که با سیستم بانکی ایران کار می‌کنند اهمیت ویژه‌ای دارد.

بدهی جاری بانکی شامل تسهیلاتی است که سررسید آن‌ها کمتر از یک سال است مثل اضافه‌برداشت از حساب، خطوط اعتباری کوتاه‌مدت، و وام‌های کمتر از یک‌ساله.
این نوع تسهیلات برای تأمین سرمایه در گردش استفاده می‌شوند.

بدهی غیرجاری بانکی شامل وام‌های بلندمدت است وام مسکن، وام تجهیزات، وام‌های توسعه‌ای، و تسهیلاتی که شرکت طی چند سال آن‌ها را بازپرداخت می‌کند.

نکته مهم برای تحلیل‌گران: در ایران، با توجه به نرخ تورم و شرایط اقتصادی، بانک‌ها گاهی وام‌هایی با شرایط خاص اعطا می‌کنند که دسته‌بندی آن‌ها نیاز به دقت بیشتری دارد.
همیشه قرارداد وام را مطالعه کنید تا سررسید دقیق هر قسط مشخص باشد.

اگر سوال استعلام بدهی غیرجاری بانکی دارید، باید مستقیماً به بانک مربوطه مراجعه کنید.
هر بانک سامانه مخصوص خود را برای مشاهده وضعیت تسهیلات دارد.

چطور بدهی‌های جاری را مدیریت کنیم؟

مدیریت بدهی‌های جاری در واقع مدیریت نقدینگی کوتاه‌مدت است.
یک شرکت می‌تواند سودآور باشد ولی به دلیل مدیریت ضعیف بدهی‌های جاری،
دچار بحران نقدینگی شود این اتفاق در کسب‌وکارهای ایرانی کم‌نیست.

• جریان نقد را پیش‌بینی کنید:
  هر هفته یا هر ماه جریان ورودی و خروجی نقد را پیش‌بینی کنید.
  بدهی‌هایی که سررسید دارند را در تقویم ثبت کنید.
• با تأمین‌کنندگان مذاکره کنید:
  اگر می‌توانید شرایط پرداخت را از ۳۰ روز به ۶۰ روز تغییر دهید،
  نقدینگی بیشتری در دست خواهید داشت.
• مطالبات را سریع‌تر وصول کنید:
  هر چه مشتریان زودتر پرداخت کنند، منابع نقدی بیشتری برای پرداخت بدهی‌های جاری دارید.
• حصه جاری را جدی بگیرید:
  از ماه‌ها قبل برای پرداخت اقساط وام بلندمدتی که به دسته جاری منتقل می‌شود، برنامه‌ریزی کنید.
• خط اعتباری اضطراری داشته باشید:
  داشتن یک خط اعتباری بانکی که در مواقع ضروری قابل استفاده باشد،
  ریسک نقدینگی را به شکل قابل توجهی کاهش می‌دهد.

برای یادگیری عملی مدیریت مالی و حسابداری، می‌توانید از دوره‌های آموزش آنلاین حسابداری استفاده کنید که به صورت کاربردی این مهارت‌ها را آموزش می‌دهند.

اشتباهات رایج در ثبت بدهی‌های جاری و غیرجاری

این بخش را با دقت بخوانید چون این اشتباهات واقعاً اتفاق می‌افتند:

• فراموش کردن انتقال حصه جاری:
  رایج‌ترین اشتباه. وقتی وام بلندمدت دارید، باید هر دوره بخش یک‌ساله آن را
  از بدهی‌های غیرجاری به جاری منتقل کنید.
  فراموشی این کار، نسبت جاری را مصنوعاً بهتر نشان می‌دهد.
• ثبت پیش‌دریافت به عنوان درآمد:
  وقتی مشتری پیش‌پرداخت می‌دهد، این پول درآمد نیست یک بدهی است.
  فقط وقتی تعهد انجام شد، می‌توان آن را به درآمد تبدیل کرد.
• نادیده گرفتن هزینه‌های معوق:
  حقوق ماه اسفند که در فروردین پرداخت می‌شود باید در همان اسفند به عنوان
  هزینه پرداختنی ثبت شود نه در فروردین.
• دسته‌بندی اشتباه اجاره‌های مالی:
  با تغییر استانداردها (IFRS 16)، خیلی از اجاره‌هایی که قبلاً خارج از ترازنامه بودند،
  حالا باید در بدهی‌های غیرجاری گزارش شوند.
  این موضوع در ایران هنوز برخی شرکت‌ها را سردرگم می‌کند.
• بی‌توجهی به ذخیره مزایای پایان خدمت:
  خیلی از کسب‌وکارهای کوچک این ذخیره را محاسبه نمی‌کنند.
  این اشتباه می‌تواند در هنگام پرداخت سنوات، ضربه مالی جدی وارد کند.

نسبت بدهی غیرجاری و کاربرد آن در تحلیل مالی

نسبت بدهی غیرجاری یکی از ابزارهای مهم تحلیل‌گران بازار سرمایه است که معمولاً در منابع فارسی کمتر به آن پرداخته می‌شود.

فرمول: بدهی‌های غیرجاری ÷ (بدهی‌های غیرجاری + حقوق صاحبان سهام)

این نسبت نشان می‌دهد چه درصدی از تأمین مالی بلندمدت شرکت از طریق بدهی (نه سهامداران) انجام شده.
عدد بالاتر نشان‌دهنده اهرم مالی بیشتر است که هم می‌تواند رشد را تسریع کند و هم ریسک را افزایش دهد.

در تحلیل این نسبت، این نکات را در نظر بگیرید:

• صنایع سرمایه‌بر (مثل پتروشیمی، فولاد) معمولاً نسبت بالاتری دارند این طبیعی است.
• شرکت‌های خدماتی با دارایی‌های کمتر، باید نسبت پایین‌تری داشته باشند.
• رشد ناگهانی این نسبت، سیگنال هشدار است و باید علت آن بررسی شود.
• مقایسه با میانگین صنعت همیشه مفیدتر از مقایسه با اعداد مطلق است.

این تحلیل به خصوص برای سرمایه‌گذارانی که می‌خواهند ریسک شرکت‌های بورسی را ارزیابی کنند، ضروری است.
شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران موظفند اطلاعات ترازنامه را از طریق سامانه کدال (codal.ir) افشا کنند منبعی که هر تحلیل‌گر جدی باید با آن آشنا باشد.

سوالات متداول درباره بدهی جاری و غیرجاری در حسابداری

جمع‌بندی

بدهی جاری و غیرجاری در حسابداری دو ستون اصلی بخش بدهی‌های ترازنامه هستند
که درک درست آن‌ها برای هر کسی که با صورت‌های مالی سر و کار دارد ضروری است.

• بدهی‌های جاری، تعهدات کمتر از یک‌ساله‌اند و مستقیماً نقدینگی را تحت تأثیر می‌گذارند.
• بدهی‌های غیرجاری، تعهدات بلندمدت هستند و ساختار سرمایه شرکت را شکل می‌دهند.
• حصه جاری بدهی‌های بلندمدت باید هر دوره بررسی و منتقل شود این را فراموش نکنید.
• دسته‌بندی درست این بدهی‌ها پایه نسبت‌های مالی مهمی مثل نسبت جاری و نسبت اهرم مالی است.
• اشتباه در ثبت و دسته‌بندی، تصمیم‌گیری مدیران و تحلیل‌گران را به بیراهه می‌برد.