اقتصاددان کیست؟ ۷ نفری که باید بشناسید

اقتصاددان کسی است که با داده و مدل بررسی می‌کند منابع محدود جامعه چطور بین تولید، مصرف و سرمایه‌گذاری تقسیم می‌شود و از این بررسی، روندهای آینده را پیش‌بینی می‌کند. حسابدار گذشته‌ی یک شرکت را ثبت می‌کند؛ اقتصاددان رفتار کل بازار را توضیح می‌دهد. مجوز رسمی یا سازمان صنفی‌ای هم وجود ندارد که بگوید چه کسی اقتصاددان است.

فاصله‌ی این علم با زندگی روزمره کمتر از چیزی است که به نظر می‌رسد. فرمولی که سود واقعی سپرده را با آن حساب می‌کنید اسم یک اقتصاددان را رویش دارد. دعوای همیشگی «دولت خرج کند یا نکند» هم همین‌طور، و حتی این‌که پول هدیه را راحت‌تر از حقوق خرج می‌کنید.

در این این مقاله هفت نفر از بهترین آن‌ها را معرفی می‌کنیم و برای هرکدام می‌گوییم امروز کجای زندگی مالی‌تان دیده می‌شود.

 

 

اقتصاددان کیست و چه کاری می‌کند؟

واژه‌نامه‌ی دانشگاه خاتم اقتصاددان را کارشناسی تعریف می‌کند که رابطه‌ی منابع یک جامعه با تولیدش را با چند شاخص مختلف می‌سنجد تا روندهای بعدی را پیش‌بینی کند. در عمل یعنی اقتصاددان با پرسش‌هایی مثل این سروکار دارد: اگر بانک مرکزی نرخ سود را بالا ببرد، تورم سال بعد چه می‌شود؟ اگر دولت یارانه‌ی بنزین را کم کند، چه کسی بیشتر ضرر می‌کند؟

کار روزانه‌اش هم کمتر از تصور «پشت میز نظریه‌پردازی» است. جمع‌آوری داده، ساختن مدل آماری، نوشتن گزارش برای سیاست‌گذار یا مدیر شرکت و دفاع از آن گزارش در جلسه. در سال‌های اخیر شرکت‌های فناوری هم تیم اقتصاددان استخدام می‌کنند تا برای قیمت‌گذاری و طراحی بازارهای آنلاین تصمیم بگیرند.

 

تفاوت اقتصاددان با تحلیلگر مالی

تحلیلگر مالی معمولاً یک شرکت، یک سهم یا یک سبد را بررسی می‌کند و جوابش «بخرید یا نخرید» است. اقتصاددان یک لایه بالاتر می‌ایستد: نرخ بهره، تورم، بیکاری و رفتار کل خانوارها. تحلیلگر خوب از خروجی اقتصاددان استفاده می‌کند، ولی سؤالش کوچک‌تر و مشخص‌تر است.

یک نکته‌ی ظریف هم هست. در ایران به هرکسی که در رسانه درباره‌ی اقتصاد حرف می‌زند «اقتصاددان» می‌گویند. روزنامه‌ی دنیای اقتصاد همین را در گزارشی با عنوان مرز «اقتصاددان» و «اقتصادخوان» بحث کرده است؛ بعضی مدرک را ملاک می‌دانند، بعضی سابقه‌ی پژوهش را و بعضی هیچ‌کدام را.

 

 

۷ اقتصاددان معروف و ردپایشان در زندگی مالی ما

فهرست «بزرگ‌ترین اقتصاددانان جهان» هیچ‌وقت توافقی نیست. معیار این فهرست ساده است: ایده‌ی هرکدام امروز در یک تصمیم مالی معمولی، از باز کردن سپرده تا خرید قسطی، خودش را نشان می‌دهد. ترتیب هم زمانی است.

 

۱. آدام اسمیت؛ تقسیم کار و دست نامرئی

آدام اسمیت، فیلسوف اسکاتلندی، کتاب «ثروت ملل» را سال ۱۷۷۶ منتشر کرد و به همین کتاب او را پدر علم اقتصاد می‌نامند. فصل اول کتاب با یک کارگاه سنجاق‌سازی شروع می‌شود. ده کارگر که هرکدام فقط چند مرحله از کار را انجام می‌دهند، روزی ۴۸ هزار سنجاق می‌سازند. یک نفر تنها شاید یکی هم نتواند بسازد.

اسم «دست نامرئی» از همین کتاب آمده، هرچند این عبارت فقط یک بار در کل آن تکرار شده است. منظور اسمیت این بود که در بازار رقابتی، آدم‌ها دنبال نفع خودشان می‌روند و بی‌آن‌که قصدش را داشته باشند به نفع جمع هم کار می‌کنند.

به طور مثال وقتی قیمت یک کالا در دو مغازه‌ی کنار هم به هم نزدیک می‌شود؛ این منطق اسمیت است. حسابدار مالیاتی بیشتر از حسابدار «همه‌کاره» درآمد دارد؛ این هم.

 

۲. کارل مارکس؛ سهم کار از ارزش تولید

کارل مارکس، فیلسوف آلمانی قرن نوزدهم، جلد اول کتاب «سرمایه» را سال ۱۸۶۷ منتشر کرد. سؤال اصلی‌اش این بود که ارزشی که کارگر تولید می‌کند چطور بین او و صاحب سرمایه تقسیم می‌شود. جریان‌هایی که امروز «اقتصاددان چپ» یا مارکسیست نامیده می‌شوند از همین‌جا شروع می‌شوند.

با نتیجه‌گیری‌های سیاسی مارکس می‌شود موافق یا مخالف بود، ولی سؤالش هنوز سر جایش است. بحث سالانه‌ی حداقل دستمزد و این‌که افزایش حقوق به تورم می‌رسد یا نه، دقیقاً همین سؤال است: سهم دستمزد از کیک تولید چقدر باشد.

 

 

۳. اروینگ فیشر؛ مرز سود اسمی و سود واقعی

اروینگ فیشر (۱۸۶۷ تا ۱۹۴۷) اقتصاددان آمریکایی دانشگاه ییل بود و اولین کسی که سود اسمی و سود واقعی را به‌روشنی از هم جدا کرد. ایده را در کتاب «نظریه‌ی بهره» (۱۹۳۰) جمع‌بندی کرد: سود واقعی تقریباً برابر است با سود اسمی منهای تورم مورد انتظار.

از این هفت نفر، فیشر نزدیک‌ترین آدم به حساب بانکی شماست. سقف سود سپرده‌ی یک‌ساله ۲۰٫۵ درصد است. مرکز آمار ایران تورم سالانه‌ی مهر ۱۴۰۵ را ۷۶٫۸ درصد اعلام کرده است. با فرمول دقیق فیشر، ۱٫۲۰۵ تقسیم بر ۱٫۷۶۸ منهای یک می‌شود حدود منفی ۳۲ درصد. سپرده‌گذار سود می‌گیرد و قدرت خریدش کم می‌شود.

محاسبه‌ی کامل را در مطلب درآمد غیرفعال و بازده واقعی سود بانکی آورده‌ایم.

طنز تاریخ این است که خود فیشر بخش بزرگی از ثروتش را در سقوط بازار سهام ۱۹۲۹ از دست داد. پیش‌بینی بازار، حتی برای کسی که فرمول بهره را نوشته، کار دیگری است.

 

۴. جان مینارد کینز؛ وقتی تقاضا می‌خوابد

کینز، استاد دانشگاه کمبریج، کتاب «نظریه‌ی عمومی اشتغال، بهره و پول» را سال ۱۹۳۶ و در سایه‌ی رکود بزرگ منتشر کرد. حرف اصلی‌اش این بود که میزان تولید و اشتغال را تقاضای کل جامعه تعیین می‌کند. در رکود، دولت می‌تواند با خرج کردن، حتی با کسری بودجه، جای خالی تقاضای بخش خصوصی را پر کند. اقتصاددانان کینزی هنوز روی همین پایه کار می‌کنند.

معروف‌ترین جمله‌اش از کتابی قدیمی‌تر است (۱۹۲۳): «در بلندمدت همه‌ی ما مرده‌ایم.» منظورش این بود که نمی‌شود با گفتن «بازار خودش درست می‌شود» از کنار بیکاری امروز گذشت. برای پیش‌زمینه‌ی این بحث، مطلب رکود اقتصادی چیست را ببینید.

بسته‌های حمایتی، طرح‌های عمرانی در دوره‌ی رکود و وام‌های ارزان برای تحریک تقاضا همه نسخه‌ی کینزی‌اند. بدهی‌ای که بعداً از دلشان بیرون می‌آید هم بخشی از همین داستان است.

 

۵. فریدریش هایک؛ قیمت به‌عنوان پیام

فریدریش فون هایک، اقتصاددان متولد وین و چهره‌ی مکتب اتریشی، سال ۱۹۷۴ جایزه‌ی نوبل اقتصاد را با گونار میردال، اقتصاددان سوئدی با دیدگاه سوسیال‌دموکرات، شریک شد. دو برنده‌ی یک جایزه که تقریباً در هیچ چیز هم‌نظر نبودند.

مقاله‌ی ۱۹۴۵ او، «کاربرد دانش در جامعه»، استدلال می‌کند که اطلاعات اقتصادی بین میلیون‌ها نفر پخش است و هیچ برنامه‌ریز مرکزی نمی‌تواند همه را جمع کند. قیمت این اطلاعات را فشرده می‌کند: وقتی کالایی کمیاب می‌شود، گران می‌شود و همه بی‌آن‌که علتش را بدانند کمتر مصرفش می‌کنند. کتاب مشهورترش «راه بردگی» (۱۹۴۴) است. نسبت این دیدگاه با لیبرالیسم کلاسیک را در مطلب اقتصاد لیبرال چیست توضیح داده‌ایم.

صف و بازار سیاه هر کالایی که قیمتش دستوری پایین نگه داشته می‌شود، همان اتفاقی است که هایک درباره‌اش هشدار می‌داد: پیام کمیابی به مصرف‌کننده نمی‌رسد.

 

۶. میلتون فریدمن؛ تورم و چاپ پول

میلتون فریدمن، چهره‌ی مکتب شیکاگو، نوبل اقتصاد ۱۹۷۶ را برای کارهایش در تحلیل مصرف، تاریخ و نظریه‌ی پول گرفت. آکادمی سلطنتی علوم سوئد به‌طور خاص گفت او اولین کسی بود که نشان داد مبادله‌ی ساده بین بیکاری و تورم موقتی است و در بلندمدت، بیش از پنج سال، از بین می‌رود.

جمله‌ی معروفش این است که تورم «همیشه و همه‌جا پدیده‌ای پولی است»؛ یعنی ریشه‌ی تورم پایدار رشد حجم پول است، نه طمع فروشنده یا اتحادیه‌ی کارگری. نظریه‌ی «درآمد دائمی» او (۱۹۵۷) هم می‌گوید خانوارها خرجشان را بر اساس درآمد بلندمدتی که انتظار دارند تنظیم می‌کنند، نه پول همین ماه.

هر بار که خبر رشد نقدینگی می‌آید و چند ماه بعد قیمت‌ها بالا می‌رود، دارید ادعای فریدمن را در داده‌ی واقعی می‌بینید. این‌که چرا تورم بالا به این شکل کار می‌کند را در مطلب تورم چیست بخوانید.

 

۷. ریچارد تالر؛ حساب‌های جداگانه‌ی ذهن

ریچارد تالر، استاد دانشگاه شیکاگو، نوبل ۲۰۱۷ را برای این گرفت که نشان داد آدم‌ها محاسبه‌گرهای بی‌نقصی نیستند و این نقص‌ها قابل پیش‌بینی است. مهم‌ترین مفهومش «حسابداری ذهنی» است. ما پول را در ذهنمان برچسب می‌زنیم (پول اجاره، پول سفر، پول هدیه) و هر برچسب را جدا خرج می‌کنیم. یک تومان ولی همیشه یک تومان است.

خودش بعد از بردن جایزه شوخی کرد که از این به بعد هر خرج خوشایندی را از محل پول نوبل حساب می‌کند. کتاب «سقلمه» (Nudge) را هم سال ۲۰۰۸ با کس سانستین نوشت. حرف اصلی‌اش: اگر می‌خواهید کسی کاری بکند، آسانش کنید. عضویت خودکار کارمندان در صندوق بازنشستگی، به‌جای این‌که خودشان فرم پر کنند، نمونه‌ی مشهور آن است.

عیدی را راحت‌تر از حقوق خرج می‌کنید؟ قسطی خریدن کم‌دردتر از نقد پرداختن است؟ این‌ها همان حساب‌های ذهنی تالرند. برای حسابدار هم درس روشنی دارد: بودجه‌ی شخصی وقتی کار می‌کند که این برچسب‌ها را آگاهانه بچینید، نه این‌که از دستشان فرار کنید.

 

خلاصه‌ی ایده‌ی ۷ اقتصاددان و جایی که امروز حسش می‌کنید

اقتصاددان	سال اثر کلیدی	ایده‌ی اصلی	کجای زندگی مالی ما
آدام اسمیت	۱۷۷۶	تقسیم کار، دست نامرئی	رقابت قیمت، ارزش تخصص
کارل مارکس	۱۸۶۷	سهم کار از ارزش تولید	بحث حداقل دستمزد
اروینگ فیشر	۱۹۳۰	سود واقعی = سود اسمی منهای تورم	سنجیدن سود سپرده و وام
جان مینارد کینز	۱۹۳۶	تقاضای کل و خرج دولت در رکود	بسته‌های حمایتی، طرح‌های عمرانی
فریدریش هایک	۱۹۴۵	قیمت حامل اطلاعات است	صف و بازار سیاه کالای دستوری
میلتون فریدمن	۱۹۵۷ و ۱۹۷۶	تورم پدیده‌ای پولی است	رابطه‌ی نقدینگی و قیمت‌ها
ریچارد تالر	۲۰۰۸ و ۲۰۱۷	حسابداری ذهنی، سقلمه	خرج عیدی، خرید قسطی

یک الگو در جدول پیداست. سه نفر وسط، کینز و هایک و فریدمن، تقریباً همه‌ی دعوای امروز «دولت دخالت کند یا نکند» را بین خودشان تقسیم کرده‌اند. وقتی دو اقتصاددان در تلویزیون درباره‌ی تورم با هم بحث می‌کنند، معمولاً یکی کینزی‌تر و دیگری فریدمنی‌تر حرف می‌زند. اگر این را بدانید، نیمی از بحث را قبل از شروع حدس می‌زنید.

 

 

اقتصاددان ایرانی؛ به چه کسی می‌شود این عنوان را داد؟

در ایران هم مثل هر جای دیگر، مرجع رسمی برای اعطای عنوان اقتصاددان وجود ندارد. برای همین وقتی دنبال «اقتصاددان ایرانی» یا «اقتصاددان‌های مشهور ایران» می‌گردید، به فهرست‌هایی می‌رسید که معیارشان معلوم نیست. معیار قابل‌دفاع این است: سابقه‌ی پژوهش منتشرشده، تدریس دانشگاهی یا مسئولیت در نهادی مثل سازمان برنامه یا بانک مرکزی.

یک نمونه که همه‌ی این معیارها را دارد حسین عظیمی است، اقتصاددان توسعه که حدود ۲۵ سال پیش درگذشت. روزنامه‌ی شرق از او با عنوان «آموزگار توسعه» یاد کرده و بیستمین سالگرد درگذشتش با نشستی در دانشکده‌ی اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد.

نام‌هایی را که در رسانه زیاد می‌شنوید هم با همین معیار بسنجید: صفحه‌ی دانشگاهی، مقاله‌ها و سابقه‌ی سیاست‌گذاری‌شان را ببینید، نه تعداد مصاحبه‌ها را. برچسب‌هایی مثل «اقتصاددان چپ» یا «اقتصاددان لیبرال» هم فقط می‌گویند هرکس به کدام سنت فکری نزدیک‌تر است، نه این‌که حرفش درست است یا غلط.

 

 

چطور اقتصاددان شویم؟

مسیر معمول، کارشناسی اقتصاد و بعد ارشد یا دکتری است. اداره‌ی آمار کار آمریکا (BLS) مدرک ارشد را حداقل معمول برای ورود به این شغل می‌داند و می‌گوید فقط بعضی موقعیت‌های دولتی با کارشناسی پذیرفته می‌شوند. ریاضی هم شرط جدی است؛ همان منبع حسابان و جبر خطی را جزو ابزار روزمره‌ی اقتصاددان می‌شمارد.

1. ریاضی و آمار را جدی بگیرید؛ بدون اقتصادسنجی، اقتصاددان فقط مفسر است.
2. پایه‌ی نظری را از دو شاخه‌ی اصلی بسازید: اقتصاد خرد برای رفتار بنگاه و خانوار و اقتصاد کلان برای تورم، رشد و بیکاری.
3. یک ابزار داده‌کاوی (Python، R یا Stata) را در حد کار واقعی یاد بگیرید.
4. روی یک حوزه تمرکز کنید: پول و بانک، انرژی، کار، یا رفتاری.

درباره‌ی درآمد اقتصاددان، دقیق‌ترین داده‌ی در دسترس مال آمریکاست: میانه‌ی حقوق سالانه‌ی اقتصاددانان در مه ۲۰۲۵، طبق اداره‌ی آمار کار آمریکا، ۱۲۴٬۷۲۰ دلار بوده است. همان منبع رشد اشتغال این شغل را تا ۲۰۳۴ فقط حدود یک درصد پیش‌بینی می‌کند. برای ایران آمار رسمی و قابل‌اتکایی از حقوق اقتصاددانان منتشر نشده و رقم‌هایی که در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود منبع ندارد.

 

 

فرق اقتصاددان با حسابدار

این دو شغل از یک داده شروع می‌کنند و به دو سؤال متفاوت جواب می‌دهند. حسابدار می‌پرسد «این شرکت پارسال چقدر سود کرد و درست ثبتش کرده‌ایم؟». اقتصاددان می‌پرسد «اگر نرخ ارز ۳۰ درصد بالا برود، سود همه‌ی شرکت‌های این صنعت چه می‌شود؟».

مقایسه‌ی اقتصاددان و حسابدار

معیار	اقتصاددان	حسابدار
واحد بررسی	بازار، صنعت، کل اقتصاد	یک شرکت یا یک شخص
جهت زمانی	بیشتر آینده و پیش‌بینی	بیشتر گذشته و ثبت
چارچوب کار	نظریه و مدل، با اختلاف نظر زیاد	استاندارد و قانون، با قاعده‌ی مشخص
خروجی	گزارش تحلیلی، توصیه‌ی سیاستی	صورت‌های مالی، اظهارنامه

تفاوت مهم‌تر در قطعیت است. دو حسابدار که یک استاندارد را درست اجرا کنند باید به یک عدد برسند. دو اقتصاددان با همان داده ممکن است دو توصیه‌ی متضاد بدهند، همان‌طور که هایک و میردال یک جایزه را با دو نگاه مخالف گرفتند. برای جزئیات شغل حسابداری، مطلب حسابدار کیست و چه می‌کند را بخوانید.

 

 

این هفت ایده را کجا به کار ببرید

اقتصاددان کسی نیست که فقط در تلویزیون پیش‌بینی می‌کند؛ ایده‌های این هفت نفر را هر هفته در تصمیم‌های مالی خودتان به کار می‌برید، حتی اگر اسمشان را ندانید.

اگر فقط یک ابزار از این مقاله بردارید، فرمول فیشر است: قبل از هر سپرده، وام یا قرارداد اجاره، عدد اسمی را با تورم بسنجید. دومی حساب‌های ذهنی تالر است، که توضیح می‌دهد چرا بودجه‌ی خانوار با نیت خوب هم از دست در می‌رود.

اقتصاد کلان می‌گوید پول شما در کل بازار چه سرنوشتی دارد؛ حسابداری می‌گوید دقیقاً کجا رفته است. اگر می‌خواهید سمت دوم را حرفه‌ای یاد بگیرید، دوره‌ی آنلاین آموزش حسابداری آپاداس از صفر شروع می‌کند.

 

 

سوالات متداول درباره اقتصاددان

اقتصاددان یعنی چه؟

اقتصاددان یعنی متخصصی که رفتار تولید، مصرف، پول و بازار را با داده و مدل بررسی می‌کند و از آن برای پیش‌بینی یا توصیه به سیاست‌گذار استفاده می‌کند. عنوان رسمی یا مجوز صنفی ندارد؛ معمولاً مدرک تحصیلات تکمیلی، پژوهش منتشرشده یا سابقه در نهادهای اقتصادی، کسی را اقتصاددان می‌شناساند.

کار اقتصاددان چیست؟

کار روزمره‌ی اقتصاددان جمع‌آوری و تحلیل داده، ساختن مدل‌های آماری، پیش‌بینی متغیرهایی مثل تورم و بیکاری و نوشتن گزارش برای دولت، بانک، شرکت یا دانشگاه است. بعضی هم در شرکت‌های فناوری روی قیمت‌گذاری و طراحی بازار کار می‌کنند. بخش زیادی از کار، توضیح دادن همین تحلیل‌ها به مدیرانی است که اقتصاد نخوانده‌اند.

بزرگ‌ترین اقتصاددان جهان کیست؟

توافقی وجود ندارد و جواب به معیار شما بستگی دارد. آدام اسمیت را پدر علم اقتصاد می‌دانند، کینز اثرگذارترین چهره‌ی قرن بیستم در سیاست اقتصادی است و فریدمن نگاه بانک‌های مرکزی به تورم را عوض کرد. اگر معیار اثر بر تصمیم‌های مالی شخصی باشد، فیشر و تالر به زندگی روزمره نزدیک‌ترند.

اقتصاددان کینزی یعنی چه؟

اقتصاددان کینزی مثل جان مینارد کینز تقاضای کل را محرک اصلی تولید و اشتغال می‌داند. به نظرش دولت در دوره‌ی رکود باید با خرج کردن یا سیاست پولی انبساطی، کمبود تقاضای بخش خصوصی را جبران کند. نقطه‌ی مقابلش اقتصاددانان پول‌گرا مثل فریدمن و مکتب اتریشی مثل هایک‌اند.

درآمد اقتصاددان چقدر است؟

برای ایران آمار رسمی منتشر نشده و رقم دقیقی نمی‌شود گفت. در آمریکا، اداره‌ی آمار کار میانه‌ی حقوق سالانه‌ی اقتصاددانان را در مه ۲۰۲۵ حدود ۱۲۴٬۷۲۰ دلار اعلام کرده و مدرک کارشناسی ارشد را حداقل معمول برای ورود به این شغل می‌داند. درآمد به صنعت، مدرک و سابقه بستگی زیادی دارد.