درآمد غیرفعال چیست؟ تعریف دقیق، مالیات و بازده واقعی از نگاه حسابداری

درآمد غیرفعال پولی است که بعد از یک کار یا سرمایه‌گذاری اولیه، بدون حضور روزانه‌ی شما ادامه پیدا می‌کند: سود سپرده، سود سهام، اجاره‌ی ملک یا فروش تکراری یک محصول دیجیتال. فرقش با حقوق این است که مستقیم به ساعت کارتان گره نخورده. ولی «غیرفعال» به معنای «بی‌زحمت» نیست.

 

 

تعریف دقیق درآمد غیرفعال؛ سه دسته درآمد در قانون مالیات

اصطلاح Passive Income از قانون مالیات آمریکا وارد زبان روزمره شده و آنجا معنای خیلی دقیق‌تری از «پول درآوردن در خواب» دارد. بخش ۴۶۹ قانون درآمد داخلی آمریکا «فعالیت غیرفعال» را دو چیز می‌داند: کسب‌وکاری که صاحبش در آن مشارکت مادی ندارد، و تقریباً هر فعالیت اجاره‌ای.

مشارکت مادی با هفت آزمون سنجیده می‌شود. معروف‌ترینش این است که فرد در یک سال بیش از ۵۰۰ ساعت روی آن فعالیت کار کرده باشد. اگر کرده باشد، درآمدش دیگر غیرفعال نیست، حتی اگر اسم کار «سرمایه‌گذاری» باشد.

نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که سود سپرده و سود سهام در این تقسیم‌بندی اصلا درآمد غیرفعال نیستند. اداره‌ی مالیات آمریکا (IRS) آن‌ها را «درآمد پرتفوی» می‌نامد. پس در منطق مالیاتی سه دسته داریم:

• درآمد فعال: حقوق، دستمزد و درآمد کاری که خودتان در آن مشارکت مادی دارید.
• درآمد غیرفعال: اجاره و سهم از کسب‌وکاری که در اداره‌اش نقشی ندارید.
• درآمد پرتفوی: بهره، سود سهام و سود فروش اوراق بهادار.

این تفکیک فقط بحث اسم نیست. طبق همان بخش ۴۶۹، زیان فعالیت غیرفعال فقط با درآمد غیرفعال جبران می‌شود و نمی‌شود آن را از حقوق کسر کرد. ژورنال حسابداری آمریکا (Journal of Accountancy) پرونده‌هایی را گزارش کرده که مالیات‌دهنده چون مستندات ساعت کارش را نداشت، زیان اجاره‌اش را از دست داد.

اما در فارسی وقتی می‌گوییم درآمد غیرفعال، معمولاً هر سه دسته‌ی غیرحقوقی را با هم منظور داریم. اشکالی ندارد. فقط باید بدانیم چه چیزهایی را کنار هم گذاشته‌ایم.

 

 

دارایی از نگاه حسابدار و از نگاه کیوساکی

رابرت کیوساکی در کتاب «پدر پولدار، پدر فقیر» (۱۹۹۷) دارایی را چیزی می‌داند که پول در جیب شما می‌گذارد، و بدهی را چیزی که پول بیرون می‌کشد. با این تعریف، خانه‌ی مسکونی‌تان دارایی نیست. هر حسابداری این جمله را بخواند اعتراض می‌کند، و حق هم دارد.

چارچوب مفهومی هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری (IASB) در نسخه‌ی ۲۰۱۸ دارایی را «منبع اقتصادی فعلی تحت کنترل واحد، ناشی از رویدادهای گذشته» تعریف می‌کند. منبع اقتصادی هم حقی است که پتانسیل ایجاد منافع اقتصادی دارد. در این تعریف، ورود پول نقد شرط نیست؛ کافی است پتانسیلش وجود داشته باشد.

ولی وقتی موضوع درآمد غیرفعال است، دید کیوساکی به کار حسابدار هم می‌آید. سؤال درست «این دارایی چقدر می‌ارزد» نیست؛ این است که «هر ماه چقدر وجه نقد خالص وارد می‌کند». یعنی برای درآمد غیرفعال باید به جای ترازنامه، صورت جریان وجوه نقد شخصی‌تان را نگاه کنید. ملکی که خالی مانده، ارزش دفتری بالایی دارد و هر ماه هزینه‌ی شارژ و نگهداری می‌خورد، در این حساب درآمد غیرفعال نمی‌سازد.

 

 

انواع درآمد غیرفعال و میزان واقعی زحمت هرکدام

جدول زیر چهار دسته‌ی اصلی را کنار هم می‌گذارد. ستون آخر همان چیزی است که تبلیغ‌ها معمولاً نمی‌گویند: بعد از راه‌اندازی، هنوز چه کاری روی دوش شماست.

مقایسه انواع درآمد غیرفعال در ایران

نوع	نیاز اولیه	ریسک اصلی در ایران	کار باقی‌مانده بعد از راه‌اندازی
سپرده بانکی	سرمایه نقد	بازده منفی بعد از تورم	تقریباً هیچ؛ فقط تمدید
سهام و صندوق‌ها	سرمایه و شناخت بازار	نوسان قیمت و تقسیم‌نکردن سود	پایش دوره‌ای سبد
اجاره ملک	سرمایه سنگین	خالی‌ماندن، تعمیرات، مستأجر بدحساب	قرارداد، وصول، تعمیر، اظهارنامه
محصول دیجیتال یا دوره	صدها ساعت کار	فروش‌نرفتن و کهنه‌شدن محتوا	پشتیبانی، به‌روزرسانی، تبلیغ

دو ردیف اول را می‌شود با پول خرید. دو ردیف آخر را باید با کار ساخت. برای کسی که سرمایه‌ی نقد ندارد، فقط ردیف چهارم واقعاً در دسترس است و همین ردیف از همه کمتر غیرفعال است.

 

 

 

بازده واقعی درآمد غیرفعال در ایران؛ محاسبه با تورم ۱۴۰۵

معروف‌ترین درآمد غیرفعال ایرانی سود ماهانه‌ی سپرده است. سقف سود سپرده‌ی یک‌ساله طبق مصوبه‌ی شورای پول و اعتبار ۲۰٫۵ درصد است و سپرده‌ی کوتاه‌مدت عادی ۵ درصد. در مقابل، مرکز آمار ایران تورم سالانه‌ی مهر ۱۴۰۵ را ۷۶٫۸ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه را ۸۸٫۷ درصد اعلام کرده است.

این دو عدد را نمی‌شود ساده از هم کم کرد. حسابدارها از رابطه‌ی فیشر استفاده می‌کنند:

بازده واقعی = (۱ + نرخ سود) ÷ (۱ + نرخ تورم) − ۱.

با عددهای امسال: ۱٫۲۰۵ ÷ ۱٫۷۶۸ − ۱ ≈ منفی ۳۲ درصد. یک مثال ملموس: یک میلیارد تومان در سپرده‌ی یک‌ساله ماهی حدود ۱۷ میلیون تومان سود می‌دهد. آخر سال ۱٫۲۰۵ میلیارد تومان دارید، ولی قدرت خریدش به پول روز اول حدود ۶۸۲ میلیون تومان است.

نکته‌ی تلخ همین‌جاست. کسی که همه‌ی سود ماهانه را خرج می‌کند و خیال می‌کند «اصل پول سر جایش است»، هر سال حدود یک‌سوم سرمایه‌اش را هم خورده. به زبان حسابداری، بخشی از آنچه درآمد می‌نامد، برداشت از سرمایه است. اگر می‌خواهید سازوکار سود علی‌الحساب و تفاوتش با سود قطعی را دقیق‌تر بدانید، مطلب سود علی‌الحساب چیست همین را توضیح داده است.

این محاسبه نمی‌گوید سپرده بی‌فایده است. نقدشوندگی و ریسک پایینش جای خودش را دارد. فقط می‌گوید در تورم بالا، «جریان ماهانه» و «حفظ ارزش» دو هدف جدا هستند و یک ابزار معمولاً هر دو را با هم نمی‌دهد.

 

 

 

مالیات درآمد غیرفعال در ایران

قانون مالیات‌های مستقیم ایران اصلاً دسته‌ای به نام «درآمد غیرفعال» ندارد. درآمد را بر اساس منبع تقسیم می‌کند: املاک، کشاورزی، حقوق، مشاغل، اشخاص حقوقی و درآمد اتفاقی. پس اولین سؤال مالیاتی این است که درآمد شما از کدام منبع است.

 

سود سپرده بانکی

طبق بند ۲ ماده ۱۴۵، سود سپرده‌های مختلف نزد بانک‌ها و مؤسسات اعتباری مجاز ایرانی معاف است. این معافیت در قانون بودجه ۱۴۰۱ برای اشخاص حقوقی اجرا نشد، ولی برای اشخاص حقیقی سر جایش ماند. پیشنهاد حذف معافیت اشخاص حقیقی هم مطرح شده، اما تا زمان نگارش این مطلب تصویب نشده است.

 

سود سهام

طبق تبصره ۴ ماده ۱۰۵، سود سهامی که از شرکت سرمایه‌پذیر دریافت می‌شود مالیات دیگری ندارد. دلیلش این است که شرکت پیش‌تر مالیات سودش را داده است. برای ثبت این سرمایه‌گذاری‌ها در دفاتر یک شرکت، استاندارد حسابداری شماره ۱۵ (سرمایه‌گذاری‌ها) مرجع اصلی است.

 

اجاره ملک

ماده ۵۳ اول ۲۵ درصد اجاره‌بها را بابت هزینه‌ها، استهلاک و تعهدات مالک کم می‌کند و مالیات به ۷۵ درصد باقی‌مانده تعلق می‌گیرد. اما واحدهای مسکونی تا مجموع ۱۵۰ متر مربع در تهران و ۲۰۰ متر مربع در سایر شهرها، مثل تبریز، از این مالیات معاف‌اند.

اصلاحیه‌ی اردیبهشت ۱۴۰۳ دو تخفیف صددرصدی هم اضافه کرد. یکی برای سرپرست خانوار تا سقف معافیت ماده ۸۴. دیگری برای موجری که خودش جای دیگری مستأجر است، تا سقف اجاره‌ای که می‌پردازد. اجاره‌ی مشمول با نرخ‌های پلکانی ماده ۱۳۱ حساب می‌شود. پله‌ها ممکن است هر سال عوض شوند؛ آن‌ها را از متن به‌روز قانون بخوانید.

 

 

محصول دیجیتال و دوره آموزشی

فروش فایل، قالب اکسل یا دوره آنلاین از نظر منبع درآمد، فعالیت شغلی است، نه سرمایه‌گذاری. یعنی همان الزامات ثبت‌نام، صورتحساب و اظهارنامه‌ی مشاغل را دارد، هرچقدر هم که فروشش خودکار باشد.

 

 

چقدر سرمایه لازم است؟ قاعده‌ی ۴ درصد و حد آن

معتبرترین پاسخ پژوهشی به این سؤال از ادبیات برنامه‌ریزی بازنشستگی آمده است. ویلیام بنگن (William Bengen) در مقاله‌ای که اکتبر ۱۹۹۴ در Journal of Financial Planning منتشر شد، بازده تاریخی سهام و اوراق آمریکا از ۱۹۲۶ را بررسی کرد. نتیجه‌اش این بود: سال اول ۴ درصد سبد را بردارید و بعد هر سال همان مبلغ را با تورم تعدیل کنید. در دوره‌های تاریخی، چنین سبدی دست‌کم ۳۰ سال دوام آورده است.

چهار سال بعد، سه استاد دانشگاه ترینیتی (Cooley، Hubbard و Walz) همین را در AAII Journal آزمودند. نرخ موفقیت تاریخی برداشت ۴ درصد در افق ۳۰ ساله، در کار آن‌ها ۹۵ درصد بود.

از این دو کار «قاعده‌ی ۴ درصد» درآمد و معکوسش «قاعده‌ی ۲۵ برابر»: هزینه‌ی سالانه را در ۲۵ ضرب کنید تا سرمایه‌ی لازم معلوم شود. بنگن در کتاب سال ۲۰۲۵ خود این نرخ را تا حدود ۴٫۷ درصد بالا برد. ویلیام شارپ، برنده‌ی نوبل اقتصاد، و همکارانش در نقدی بر این قاعده هزینه‌ی پنهان ثابت نگه‌داشتن برداشت را هم نشان داده است.

یک مثال فرضی: خانواری که با ماهی ۳۰ میلیون تومان زندگی می‌کند، سالی ۳۶۰ میلیون خرج دارد. طبق قاعده‌ی ۲۵ برابر به ۹ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.

ولی این عدد را مستقیم به ایران نیاورید. هر دو پژوهش روی داده‌ی بازار آمریکا با تورم تک‌رقمی ساخته شده‌اند. وقتی بازده واقعی سپرده منفی ۳۲ درصد است، برداشت ۴ درصدی از سپرده یعنی سرمایه هر سال سریع‌تر از برداشت آب می‌رود. ارزش این قاعده برای خواننده‌ی ایرانی در منطقش این است: درآمد غیرفعال پایدار فقط از بازده «واقعی» برداشت می‌کند، نه از بازده اسمی.

 

 

 

آنچه آمار درباره‌ی درآمد غیرفعال اینترنتی می‌گوید

جیک پیتر (Jake Pitre) با جامعه‌شناس کارن گرگوری روی همین موضوع پژوهش کرده است. او در یادداشتی که آوریل ۲۰۲۴ منتشر شد، داده‌ای می‌آورد که تصویر شبکه‌های اجتماعی را برعکس می‌کند. فقط حدود ۲۰ درصد آمریکایی‌ها درآمد غیرفعال دارند و تقریباً همه‌اش از سود سهام، بهره و اجاره است، نه از دوره و فایل و دراپ‌شیپینگ. به گفته‌ی او کاری که پشت این «درآمدهای جانبی» است اغلب بسیار طاقت‌فرساست.

تیم Money Guy به آماری استناد می‌کند که طبق آن ۲۶ درصد تولیدکنندگان محتوا زیر هزار دلار در سال درآمد دارند.

علی عبدال، پزشکی که با یوتیوب از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های این حوزه شده، در ویدیوی معروفش تعریف را اصلاح می‌کند. از نظر او درآمد غیرفعال درآمدی است که مستقیم به ساعت کار وصل نیست، نه درآمدی که کار نمی‌خواهد. ساده‌ترین مسیر را هم سرمایه‌گذاری در صندوق شاخصی می‌داند.

جمع این شواهد یک الگوی روشن دارد. درآمد غیرفعال واقعی معمولاً پشت سرمایه است، و درآمدی که پشت مهارت است، نیمه‌فعال می‌ماند. هرکس خلاف این را با تضمین درآمد ماهانه می‌فروشد، احتمالاً درآمد غیرفعال خودش را از فروش همین وعده می‌سازد.

 

 

 

درآمد غیرفعال برای حسابدارها؛ دانشی که قابل تکثیر است

حسابدار یک مزیت دارد که خیلی از مشاغل ندارند: بخشی از دانشش به شکل قالب، فرمول و چک‌لیست قابل بسته‌بندی است. قالب اکسل محاسبه‌ی حقوق، فایل صورت‌های مالی آماده یا یک دوره‌ی کوتاه درباره‌ی ثبت اسناد، یک بار ساخته می‌شود و بارها فروخته می‌شود. نمونه‌ی همین مدل را در فایل‌های اکسل حسابداری آپاداس می‌توانید ببینید.

سه شرط دارد که معمولاً گفته نمی‌شود. اول، محصول باید مسئله‌ی مشخصی را حل کند؛ «اکسل حسابداری» فروش نمی‌رود، «اکسل محاسبه‌ی مالیات حقوق امسال» می‌رود. دوم، قانون و جدول‌ها هر سال عوض می‌شوند، پس هر محصول مالیاتی سالی یک بار به‌روزرسانی می‌خواهد. سوم، این درآمد مالیات مشاغل دارد و باید مثل هر کسب‌وکاری ثبت شود.

برای درآمدهای غیرفعال خودتان هم دفتر نگه دارید. یک صورت سود و زیان ساده‌ی شخصی بسازید و هزینه‌ی زمان، تبلیغ و به‌روزرسانی را هم کنار درآمد بنویسید. خیلی زود معلوم می‌شود کدام منبع واقعاً غیرفعال است و کدام فقط شغل دومی است که حقوقش دیر می‌رسد.

 

 

 

از کجا شروع کنیم

درآمد غیرفعال وقتی ارزش دارد که دو چیز را با هم حساب کنید: جریان نقد خالص ماهانه و بازده واقعی بعد از تورم. اگر سرمایه دارید، اول بازده واقعی هر گزینه را با رابطه‌ی فیشر بسنجید، نه با درصد سود اعلام‌شده. اگر سرمایه ندارید، مسیرتان ساختن یک دارایی از دانش است، و این کار در ابتدا اصلاً غیرفعال نیست.

برای حسابدار، کوتاه‌ترین راه همین دومی است، به شرطی که دانش پایه محکم باشد. اگر هنوز روی مبانی و نرم‌افزار مسلط نیستید، از دوره‌ی آنلاین آموزش حسابداری آپاداس شروع کنید. همین دانش است که بعدها می‌شود به محصول تبدیلش کرد.

این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و توصیه‌ی سرمایه‌گذاری یا مشاوره‌ی مالیاتی نیست. پیش از تصمیم مالی یا تنظیم اظهارنامه، با مشاور مالیاتی یا مالی واجد صلاحیت مشورت کنید.

 

 

 

سوالات متداول درباره درآمد غیرفعال

آیا درآمد غیرفعال واقعاً بدون کار است؟

نه. تقریباً همه‌ی منابع درآمد غیرفعال یا سرمایه‌ی اولیه می‌خواهند یا کار اولیه‌ی زیاد، و بیشترشان نگهداری دوره‌ای هم دارند. حتی در قانون مالیات آمریکا، اگر کسی سالی بیش از ۵۰۰ ساعت روی یک فعالیت کار کند، درآمدش دیگر غیرفعال حساب نمی‌شود. تعریف درست این است: درآمدی که مستقیم به ساعت کار شما وابسته نیست.

سود بانکی درآمد غیرفعال حساب می‌شود؟

در زبان روزمره بله، چون بدون کار روزانه واریز می‌شود. در طبقه‌بندی مالیاتی آمریکا جزو درآمد پرتفوی است. مهم‌تر از اسمش، بازده واقعی آن است. با سود ۲۰٫۵ درصد و تورم سالانه‌ی ۷۶٫۸ درصد، قدرت خرید سرمایه سالی حدود ۳۲ درصد کم می‌شود.

برای درآمد غیرفعال چقدر سرمایه لازم است؟

پژوهش بنگن (۱۹۹۴) و مطالعه‌ی ترینیتی (۱۹۹۸) قاعده‌ی ۲۵ برابر را مطرح کردند: هزینه‌ی سالانه ضربدر ۲۵. این قاعده بر داده‌ی بازار آمریکا با تورم پایین بنا شده و در اقتصاد پرتورم ایران باید با بازده واقعی، نه اسمی، دوباره حساب شود.

درآمد غیرفعال در ایران مالیات دارد؟

بستگی به منبعش دارد. سود سپرده‌ی اشخاص حقیقی طبق ماده ۱۴۵ معاف است و سود سهام طبق تبصره ۴ ماده ۱۰۵ مالیات دیگری ندارد. اجاره‌ی ملک طبق ماده ۵۳ مشمول است، با کسر ۲۵ درصدی و معافیت متراژی. فروش محصول دیجیتال هم درآمد مشاغل است.

فرق درآمد غیرفعال با شغل دوم چیست؟

شغل دوم هم مثل شغل اول زمان در برابر پول است: اگر کار نکنید، درآمد قطع می‌شود. درآمد غیرفعال بعد از ساخته‌شدن، بدون حضور مستمر شما ادامه پیدا می‌کند. بیشتر «ایده‌های درآمد غیرفعال» اینترنتی در عمل شغل دوم‌اند.